Choroby cywilizacyjne – co to jest i jak im zapobiegać?

Choroby cywilizacyjne to niezakaźne schorzenia przewlekłe, które według WHO odpowiadają za około 70% wszystkich zgonów na świecie. Rozwijają się przede wszystkim pod wpływem stylu życia, diety, braku ruchu i przewlekłego stresu. Można im zapobiegać przez codzienne zdrowe nawyki oraz regularne badania profilaktyczne. W artykule znajdziesz przyczyny, najczęstsze rodzaje, objawy i sposoby ograniczania ryzyka.

Choroby cywilizacyjne prowadzą do ponad 80% przedwczesnych zgonów, a ich pierwsze objawy coraz częściej pojawiają się już u dzieci w wieku szkolnym.

Czym są choroby cywilizacyjne?

Choroby cywilizacyjne to grupa przewlekłych schorzeń niezakaźnych, które nie przenoszą się między ludźmi jak dawna dżuma czy cholera. Ich rozwój wiąże się ze zmianami społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi, jakie przyniosła rewolucja przemysłowa oraz dalszy postęp XX i XXI wieku. Nie są więc efektem jednego patogenu, lecz kumulacji codziennych zachowań i warunków otoczenia.

Według danych badaczy schorzenia te powodują śmierć około 40 milionów osób rocznie, co stanowi blisko 70% wszystkich zgonów na świecie. W Polsce, jak podaje GUS w raporcie z 2020 roku, odpowiadają nawet za 65% zgonów. Chorują coraz młodsi – nadwaga i otyłość dotyczą około 30% dzieci w okresie wczesnoszkolnym i 20% młodzieży, a co czwarty dorosły Polak zmaga się z otyłością.

Jakie są główne przyczyny chorób cywilizacyjnych?

Na pojawienie się tych chorób wpływa splot zachowań i czynników środowiskowych, które często napędzają się nawzajem. Według pól zdrowia Lalonda styl życia odpowiada za 53% wpływu na kondycję organizmu, środowisko fizyczne za 21%, czynniki genetyczne za 16%, a opieka zdrowotna za 10%. To pokazuje, że codzienne decyzje mają większe znaczenie niż geny.

Przyczyny bezpośrednie to przede wszystkim:

• mała aktywność fizyczna i siedzący tryb życia,
• monotonna dieta bogata w cukry proste, tłuszcze zwierzęce i sól,
• nadużywanie alkoholu, kawy oraz palenie papierosów,
• permanentny stres i brak regularnego odpoczynku.

Do przyczyn pośrednich zalicza się natomiast galopujące uprzemysłowienie, zanieczyszczenie powietrza, gleby i wody, hałas oraz promieniowanie jonizujące. Człowiek ma na nie mniejszy wpływ, ale ich obecność stale zwiększa obciążenie organizmu.

Dieta i siedzący tryb życia

Współczesna dieta obfituje w produkty wysoko przetworzone, cukry proste i tłuszcze nasycone. Takie jedzenie sprzyja chorobom metabolicznym oraz schorzeniom sercowo-naczyniowym, zwłaszcza gdy brakuje w nim warzyw, owoców i błonnika. Jak pokazują dane, dwie trzecie Polaków nie spożywa minimalnej zalecanej dobowej porcji warzyw.

Brak ruchu to kolejny poważny problem. WHO określa minimalną dzienną dawkę ruchu na 10 tysięcy kroków dla osoby pracującej fizycznie i 15 tysięcy dla pracującej umysłowo. Minimalny ciągły czas aktywności fizycznej powinien trwać od 60 do 90 minut. Tymczasem 70% dzieci w Polsce wykazuje zbyt małą aktywność fizyczną, co przekłada się na wcześniejsze pojawianie się nadciśnienia, otyłości i zaburzeń metabolicznych.

Stres i zanieczyszczenie środowiska

Życie w pośpiechu, presja sukcesu i nadmiar obowiązków zawodowych podnoszą poziom stresu. Długotrwałe napięcie zaburza równowagę hormonalną i sprzyja zaburzeniom psychicznym, a także chorobom somatycznym. Dodatkowo stała ekspozycja na światło niebieskie z urządzeń elektronicznych pogarsza jakość snu i rozregulowuje rytm dobowy.

Środowisko również nie pozostaje obojętne. Toksyny, pyły i metale ciężkie odkładają się w organizmie i wywierają negatywny wpływ na zdrowie. Tego rodzaju czynniki zwiększają ryzyko nowotworów oraz przewlekłych chorób układu oddechowego i krążenia.

Jakie choroby uznaje się za cywilizacyjne?

Do najczęściej występujących chorób cywilizacyjnych należą schorzenia układu krążenia, nowotwory, cukrzyca typu 2, otyłość oraz zaburzenia psychiczne. Roczna liczba zgonów dla czterech głównych grup pokazuje skalę problemu:

Do chorób cywilizacyjnych zalicza się również schorzenia przewodu pokarmowego, takie jak choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, refluks, przewlekłe zaparcia czy nieswoiste zapalne choroby jelit. Wśród innych wymienia się także osteoporozę, próchnicę zębów, nadwrażliwości pokarmowe i alergię pokarmową.

Choroby układu krążenia

Te schorzenia należą do najczęstszych przyczyn zgonów. Nadciśnienie tętnicze uszkadza naczynia krwionośne i zwiększa ryzyko udaru oraz zawału serca. Miażdżyca, powstająca wskutek odkładania się złogów tłuszczowych w tętnicach, zwęża światło naczyń i utrudnia przepływ krwi.

Do tej grupy należą także choroba niedokrwienna serca, tętniaki oraz zwężenie tętnic. W Polsce co drugi mieszkaniec umiera przedwcześnie właśnie z powodu chorób układu krążenia, co wynika w dużej mierze z nieracjonalnego stylu życia.

Zaburzenia psychiczne

Depresja, stany lękowe i zaburzenia nerwicowe to coraz powszechniejsze schorzenia cywilizacyjne. Wynikają z przewlekłego stresu, niestabilności ekonomicznej, samotności oraz nadmiaru bodźców. Dodatkowo ciągłe korzystanie z urządzeń elektronicznych zaburza sen i pogarsza równowagę psychiczną.

W tej grupie wymienia się także anoreksję, bulimię, alkoholizm, narkomanię i pracoholizm. Zaburzenia te często współistnieją z chorobami somatycznymi, przez co ich rozpoznanie bywa trudniejsze.

Otyłość, cukrzyca i nowotwory

Otyłość wynika głównie z nadmiernej podaży kalorii przy zbyt niskiej aktywności fizycznej. Szczególnie groźna jest tkanka tłuszczowa trzewna, która gromadzi się wokół narządów wewnętrznych i działa prozapalnie. Prowadzi do insulinooporności, a z czasem do cukrzycy typu 2.

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej i lipidowej przyspieszają rozwój miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. Nowotwory zaś rozwijają się pod wpływem zanieczyszczeń, promieniowania, dymu tytoniowego, alkoholu oraz diety bogatej w produkty przetworzone. Do najczęściej wiązanych z cywilizacją nowotworów zalicza się raka jelita grubego, piersi, trzustki i gruczołu krokowego.

Jakie objawy mogą wskazywać na chorobę cywilizacyjną?

Wiele chorób cywilizacyjnych przez długi czas nie daje wyraźnych oznak, dlatego obserwacja ciała ma duże znaczenie. Niepokojące sygnały obejmują między innymi:

• wzrost masy ciała i trudności z odchudzaniem,
• poranne bóle głowy, zawroty głowy i powtarzające się krwawienia z nosa,
• nadmierną senność po posiłku, brak energii i zaburzenia koncentracji,
• częstomocz i nadmierne pragnienie,
• duszność, bóle w klatce piersiowej i szybkie męczenie się,
• bóle łydek, chromanie przestankowe i bolesne skurcze nóg.

Nawet pojedyncze objawy o niewielkim nasileniu mogą być sygnałem rozwijającej się choroby serca, cukrzycy lub miażdżycy. Nie należy ich bagatelizować, zwłaszcza gdy powtarzają się regularnie.

Jak zapobiegać chorobom cywilizacyjnym?

Profilaktyka chorób cywilizacyjnych opiera się na zmianie codziennych zachowań oraz regularnym monitorowaniu stanu zdrowia. Warto zadbać o kilka filarów jednocześnie, ponieważ dopiero ich połączenie przynosi najlepsze efekty.

Zdrowe nawyki na co dzień

Podstawą jest dieta bogata w warzywa, owoce, roślinne źródła białka i tłuszcze nienasycone. Należy ograniczać wysokoprzetworzone produkty, nadmiar soli i cukru, a wybierać produkty pełnoziarniste. Regularna aktywność fizyczna, nawet umiarkowana, obniża ciśnienie tętnicze, poziom cukru we krwi i poprawia samopoczucie.

Równie ważna jest redukcja stresu przez techniki relaksacyjne, jogę, medytację lub zwykłe przerwy w pracy. Osoby, które lepiej radzą sobie z napięciem, rzadziej zapadają na choroby psychiczne i sercowo-naczyniowe. Nie można też zapominać o śnie i odpoczynku, które regulują pracę całego organizmu.

Badania laboratoryjne i wizyty kontrolne

Regularne badania pozwalają wychwycić nieprawidłowości zanim pojawią się poważne objawy. W profilaktyce chorób cywilizacyjnych szczególnie pomocne są:

• profil lipidowy z oznaczeniem LDL, HDL, cholesterolu całkowitego i trójglicerydów,
• stężenie glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej,
• próby wątrobowe,
• kreatynina, eGFR i badanie ogólne moczu,
• morfologia z rozmazem.

Większość tych badań można wykonać w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. Osoby z nadwagą, nadciśnieniem lub obciążeniem rodzinnym powinny wykonywać je regularnie co roku, a przy niepokojących wynikach częściej zgodnie z zaleceniami lekarza.