Co oznacza brak snów? Przyczyny i znaczenie dla zdrowia

Brak snów najczęściej oznacza brak wspomnienia po przebudzeniu, a nie zanik marzeń sennych. W większości przypadków mózg nadal śni, szczególnie podczas fazy REM, ale obrazy szybko się rozmywają. W tym artykule wyjaśniam, skąd bierze się to zjawisko, jakie są jego przyczyny i jak wpływa na zdrowie.

Co oznacza brak snów?

Kiedy mówisz, że nic ci się nie śni, w praktyce zwykle chodzi o to, że po przebudzeniu nie zostaje żadne wspomnienie snu. Mózg w dalszym ciągu generuje marzenia senne, szczególnie w fazie REM, ale ich ślad szybko zanika, jeśli nie skupisz na nim uwagi. Dla specjalistów to raczej sygnał problemów z zapamiętywaniem niż dowód na całkowity brak śnienia.

Badania polisomnograficzne pokazują, że typowa noc składa się z kilku cykli, a w każdym z nich pojawiają się epizody REM. U dorosłego człowieka może ich być nawet 4–8 w ciągu jednej nocy, choć większość pozostaje nieuchwytna dla świadomości. Pamiętasz najczęściej ten sen, z którego obudziłeś się bezpośrednio albo tuż po nim.

W literaturze naukowej do dziś nie opisano przekonujących przypadków całkowitego, trwałego braku marzeń sennych u zdrowych osób.

Zdarzają się natomiast rzadkie sytuacje, gdy po rozległym uszkodzeniu mózgu albo zaawansowanych chorobach neurologicznych sny znikają lub zmieniają się tak, że pacjent nie jest w stanie ich rozpoznać. To jednak skrajne przypadki, a nie codzienność większości ludzi zgłaszających brak snów. Historycznie marzenia senne analizowali między innymi Zygmunt Freud i Carl Jung, choć dzisiejsza psychologia snu podchodzi do nich w sposób bardziej naukowy.

Jak działa sen i faza REM?

Sen nie jest stanem jednolitym – zmienia się w charakterystycznych cyklach. Dzieli się go na sen NREM (bez szybkich ruchów gałek ocznych) oraz sen REM, a pojedynczy cykl trwa średnio około 90 minut. W ciągu typowej nocy takich cykli pojawia się kilka, a z każdym kolejnym zwykle wydłuża się faza REM.

Stadia snu NREM

W ramach snu NREM wyróżnia się następujące stadia:

• N1 – bardzo lekki sen przejściowy, między czuwaniem a snem, łatwo się wtedy wybudzić z wrażeniem, że jeszcze się nie spało,
• N2 – sen lekki, ale już stabilniejszy, w tej fazie spędzamy sporą część nocy, a mózg stopniowo odcina bodźce z otoczenia,
• N3 – najgłębszy sen wolnofalowy, ważny dla fizycznej regeneracji i odporności, najtrudniej się wtedy obudzić,
• REM – faza z szybkimi ruchami gałek ocznych, zwiększoną aktywnością mózgu i najczęściej zapamiętywanymi marzeniami sennymi.

Dlaczego faza REM jest ważna?

Podczas fazy REM oczy wykonują charakterystyczne szybkie ruchy, chociaż powieki pozostają zamknięte. Aktywność mózgu przypomina w wielu obszarach stan czuwania, a jednocześnie większość mięśni szkieletowych jest niemal całkowicie rozluźniona. Oddech i tętno stają się nieregularne, co w badaniach snu jest jednym z sygnałów pojawienia się REM.

Za powstawanie snów odpowiada w dużej mierze dopamina – hormon związany z regulacją nastroju i odczuwaniem przyjemnych emocji. W trakcie fazy REM uwalnia się w dużych ilościach, podobnie jak u osób, które mają omamy. To może tłumaczyć dziwne i często niezrozumiałe obrazy senne.

Obrazy senne nie są zarezerwowane wyłącznie dla tej fazy. Badania pokazują, że sny pojawiają się także w NREM, zwłaszcza w płytszych stadiach N2, ale zwykle są bardziej rozmyte, mniej barwne i trudniejsze do odtworzenia po przebudzeniu. Często przypominają raczej pojedyncze myśli lub wrażenia niż rozbudowaną historię.

Faza REM wspiera przetwarzanie emocji, segregowanie wspomnień, proces uczenia się i regulację nastroju. Widać to między innymi w badaniach nad depresją i zaburzeniami lękowymi, gdzie zmieniona długość i czas pojawienia się tej fazy wiąże się z nasileniem objawów psychicznych oraz gorszą odpornością na stres. Ograniczanie jej przez dłuższy czas może odbijać się na samopoczuciu psychicznym i funkcjach poznawczych.

Jakie są przyczyny braku pamięci snów?

Na pamięć marzeń sennych oraz samą fazę REM wpływa wiele czynników. Wśród nich pojawiają się różne zaburzenia snu, styl życia, poziom stresu i lęku, obecność depresji, a także działanie leków i używek. U części osób dochodzi jeszcze wiek, ogólna sprawność pamięci i przewlekły niedobór snu.

Do głównych grup przyczyn subiektywnego braku snów należą:

• zaburzenia snu, w tym bezsenność,
• używki oraz substancje psychoaktywne i niektóre leki,
• przewlekły stres i silny lęk,
• depresja i inne zaburzenia nastroju,
• problemy z pamięcią oraz wpływ wieku,
• brak lub zbyt mała ilość snu w dłuższym okresie.

Najczęściej problemem nie jest całkowity zanik marzeń sennych, ale zaburzona jakość i struktura snu, szczególnie fazy REM.

Zaburzenia snu i bezsenność

Zaburzenia snu to szeroka grupa problemów, w których zakłócona jest długość, ciągłość lub jakość nocnego odpoczynku. Bezsenność często idzie w parze z niższą jakością dnia, rozdrażnieniem i poczuciem, że w nocy nic się nie śni. Z badań wynika, że na bezsenność może cierpieć nawet 48 proc. populacji.

Wśród zabur